Besut merupakan daerah yang terletak di utara negeri Terengganu.
Ia bersempadan dengan negeri Kelantan di utara, daerah Setiu di selatan dan Laut
China Selatan di timur. Pantainya bertanah beris dan menghadap pulau
yang terkenal seperti Pulau
Kapas, Pulau
Perhentian, dan Pulau
Redang. Penduduk Besut bertutur dalam bahasa Melayu
loghat Kelantan.Dan ada juga sebahagian kecil penduduk Besut bertutur dalam bahasa
malayu loghat Terengganu. Jerteh merupakan Ibu Daerah Besut yang terletak berhampiran dengan Negeri Kelantan,manakala Kota
Putera ( sebelumnya dikenalai sebagai Kampung Raja) merupakan Pusat Pentadbiran Daerah Besut yang terletak
berhampiran dengan Pekan Pelancongan Kuala Besut.
Keluasan Daerah Besut ialah 123,367.8ha iaitu
kira-kira 9.52% daripada keluasan negeri Terengganu. Daerah Besut mempunyai anggaran penduduk 158,600 orang (Melayu 153,000 orang,
Bumiputera lain 300 orang, Cina 2,500 orang, India 200 orang, Lain-lain 500 orang
dan bukan bumiputera 2,100 orang) iaitu kedudukan kelima
teramai bagi negeri Terengganu. Bagi sektor gunatanah pula memperlihatkan pertanian
34,141.28ha (27.7%), bangunan 5,095.16ha (4.1%),Industri 236.59ha (0.2%.),Rizab Hutan 56,542.00ha (45.8%),Lain-lain 27,352.77ha (22%) (data 2014 UPEN Terengganu), Kadar
Pertumbuhan Penduduk Purata 1.39% (Data
2009UPEN Terengganu)
Bukti bertulis yang paling awal menyentuh mengenai
daerah ini cuma sedikit, catatan Munsyi
Abdullah dalam Pelayaran Abdullah ke Kelantan dan dari buku Tuhfat al-Nafis karangan Raja Ali Haji.
Oleh kerana tidak terdapat bukti-bukti bertulis
mengenai sejarah awal Daerah Besut, maka terdapat
berbagai-bagai cerita yang menerangkan asal
usul Besut. Ada yang mengatakan Besut dahulunya adalah bekas Jajahan Negeri Kelantan.
Salah
satu cerita terkenal mengenai asalnya nama Besut ini ialah kononnya berpunca
dari zaman dahulu di mana dikatakan Daerah Besut ini merupakan salah satu
kawasan di bawah kuasa Kerajaan Siam.
Mengikut
salah satu cerita nama Besut timbul dari perkataan ”BE” yang dalam bahasa Siam
bermakna daerah manakala ”SUT” menggambarkan satu tempat atau kawasan yang
paling jauh atau penghujung. Ini mungkin betul berdasarkan faktor betapa
jauhnya Bangkok yang merupakan Pusat Pentadbiran Siam dengan Daerah Besut ini.
Cerita
lain mengenai asal usul nama Besut
ialah kononnya kawasan ini dahulunya diperintah oleh seorang raja yang digelar
Raja Sang Nyanya. Beliau ialah ketua lanun yang sangat zalim dan ini menyebabkan
tidak ramai orang yang tinggal di kawasan ini.
Selepas
kematiannya barulah kawasan ini didiami orang dan salah satu kumpulan penduduk
terdiri dari orang Pangan yang diketuai oleh seorang yang bernama BESUT.
Dipercayai nama BESUT adalah berasal dari nama ketua orang Pangan tersebut.
Kesemua cerita yang mengaitkan asal usul nama
daerah ini memang tidak dapat dibuktikan
kerana tidak ada bukti yang bertulis.
Bukti yang paling awal menyentuh mengenai daerah ini cuma sedikit sebagaimana
catatan Munsyi Abdullah dalam Pelayaran Abdullah ke Kelantan dan dari
buku Tuffatul Nafis karangan Raja Ali Haji.
Dalam catatan ini ada diceritakan mengenai sekumpulan pedagang dari Pattani ( Selatan Siam ) telah datang ke
Besut dengan diketuai oleh seorang yang bernama Cik Latif. Adalah dipercayai Cik Latif berasal dari Sumatera dan telah biasa berdagang di Patani
. Dengan menawarkan segantang mata kail,dikatakan
Cik Latif berjaya memujuk orang-orang Pangan keluar dari daerah ini ke Hulu
Besut. Beliau dan orang-orangnya telah berjaya
membina sebuah perkampungan di tebing sungai Besut yang diberi nama Palembang mungkin mengambil
nama sempena nama tempat asal beliau di Sumatera. Palembang merupakan pusat pentadbiran yang pertama di Besut
sebelum Kampung Raja (sekarang dikenali sebagai Kota Putera).
Bila Cik
Latif meninggal dunia, beliau diganti
oleh anaknya bernama Cik Kamat. Semasa pemerintahan Cik Kamat Daerah Besut
berada dalama keadaan huru-hara
kerana ancaman dari perompak lanun yang
bermaharajalela di pulau-pulau yang berada disekitar laut daerah ini. Dalam
buku pelayaran Pelayaran Abdullah ke Kelantan, Abdullah Munsyi ada menceritakan
kegiatan lanun-lanun di kawasan ini. Dikatakan lanun-lanun ini diketuai oleh Panglima Ebeh dan Panglima
Garang.
Untuk menghadapi ancaman lanun-lanun ini, Cik Kamat tidak berdaya untuk menentangnya
dan beliau telah membuat keputusan meminta
bantuan dari Terengganu. Permohonan beliau dipersetujui oleh Sultan Terengganu masa itu iaitu Sultan Mansur 1, yang dikenali sebagai
Marhum Berjanggu (memerintah Terengganu
dari 1726-1793). Sultan Mansur I telah menghantar angkatan tentera yang diketuai oleh putera baginda iaitu Tengku Abdul Kadir.
Tengku Kadir dan tentera di bawah pimpinannya berjaya mengalahkan lanun-lanun
tersebut dan memaksa lanun-lanun
tersebut berundur ke Pulau Perhentian.
Sebagai
penghargaan diatas kejayaan beliau
mengalahkan lanun-lanun berkenaan, Tengku
Kadir telah diberi kuasa oleh Sultan Terengganu untuk memerintah Besut dengan gelaran Raja Besut. Cik Kamat pula dilantik sebagai Orang Besar Besut serta mendapat hak di atas Pulau Rhu.
Tengku Kadir yang menjadi Raja yang
pertama Negeri Besut mengambil langkah untuk memperkuatkan kedudukan dan pemerintahannya dengan membina benteng
di sepanjang Sungai Besut berhampiran dengan Kota Palembang dan kemudian
mendirikan tempat kediaman yang baru di Kampung Raja.
Tengku
Kadir yang mangkat pada 1835, telah
digantikan oleh puteranya Tengku Ali. Semasa pemerintahannya telah berlaku peperangan antara Besut dengan
Terengganu. Mengikut Tuan Haji Salleh bin Haji Awang dalam buku ”Mengkaji
Sejarah Terengganu”, peperangan ini dikenali
sebagai Peperangan Besut. Institusi
Beraja di Besut bergolak semasa pemerintahan Tengku Ali.
Peristiwa pemberontakan beliau terhadap Sultan Omar di Kuala
Terengganu berlaku pada 23 Syawal
1292/1876 masihi akibat dasar Sultan Omar yang memerintah daerah-daerah secara langsung.
Tengku
Ali secara rahsia berusaha mendapat bantuan dari Kelantan untuk
menjatuhkan Sultan Omar. Tengku Ali tidak hadir semasa istiadat melantik
Tengku Ahmad sebagai Yang Dipertuan Muda Terengganu. Sultan Omar telah menghantar rombongan ke Besut dan mendapati
Tengku Ali sedang mengumpulkan pasukan bersenjata dari Kelantan.
Sultan Omar terus menghantar surat bantahan kepada pemerintahan Siam dan Singora dan memberi amaran kepada Kelantan supaya tidak campurtangan dalam hal ehwal tanah jajahannya. Sultan Omar menyiapkan 8000 orang tentera yang dketuai oleh Panglima Besar Orang Kaya Megat Seri Mahkota Raja (Wan Abd. Rahman bin Ali) untuk menyerang Besut melalui laut. Tengku Ali melarikan diri ke Kelantan. Selepas peristiwa ini, pemerintahan Besut diwakilkan kepada Tengku Ngah.
Sultan Omar terus menghantar surat bantahan kepada pemerintahan Siam dan Singora dan memberi amaran kepada Kelantan supaya tidak campurtangan dalam hal ehwal tanah jajahannya. Sultan Omar menyiapkan 8000 orang tentera yang dketuai oleh Panglima Besar Orang Kaya Megat Seri Mahkota Raja (Wan Abd. Rahman bin Ali) untuk menyerang Besut melalui laut. Tengku Ali melarikan diri ke Kelantan. Selepas peristiwa ini, pemerintahan Besut diwakilkan kepada Tengku Ngah.
Apabila Tengku Ngah memerintah Besut, berlaku perebutan kuasa antara Baginda dengan
Tengku Muda. Dalam keadaan genting, Tengku
Ngah menyerahkan kuasa kepada adiknya Tengku Chik Haji. Tengku Muda berkuasa di Kampung Lampu
manakala Tengku Chik Haji di Kampung
Raja. Persengketaan ini amat meruncing
dan menyebabkan Sultan Terengganu
sendiri datang ke Besut untuk menyelesaikannya.
Sultan
Terengganu telah membuat cara penyelesaian yang baik tentang siapa yang
berkuasa dimana baginda melantik Tengku
Chik Haji sebagai Raja disebabkan kedudukan Kg. Raja di timur matahari naik
sedangkan kedudukan Kg. Lampu di barat matahari jatuh.
Kenaikan Tengku Chik Haji sebagai pemerintah Besut
telah menyebabkan Besut mendapat
kemajuan. Beliau mempunyai kuasa
raja untuk menjatuhkan hukuman kepada orang yang melakukan kesalahan. Hasil yang dipungut tidak lagi menjadi hak mutlak sultan.
Beliau
juga mengambil berat mengenai Pendidikan
Islam di mana di Kg. Palembang misalnya, pondok-pondok didirikan untuk mengajar agama. Wakaf-wakaf, Balai Polis dan lain-lain juga dibina. Istana yang pertama dibina pada 1878
dan masih ada hingga sekarang.
Pemerintahan terakhir
dalam dinasti beraja Palembang ialah
Tengku Ngah. Beliau seorang pendiam
tapi mengambil berat tentang kebajikan penduduk Kota Palembang dan Kg.
Raja. Beliau dapat mengekalkan kemajuan
dan keamanan Besut sebagaimana yang diasaskan oleh Tengku Chik Haji.
Dikatakan
pada waktu itu wakil Sultan di Kuala Terengganu sering datang ke Besut untuk
mengutip hasil dari pemerintahan di Besut sebagai perbelanjaan membuat Bunga
Emas untuk dihantar ke Siam. Tengku Ngah
dikatakan mangkat pada tahun 1899 setelah memerintah Besut selama kira-kira
19 tahun.
Setelah kemangkatan Tengku Ngah, Besut ditadbir
oleh Pesuruhjaya iaitu wakil kepada Sultan di Kuala Terengganu.
Bermula dari sini kedudukan Besut
sebagai sebuah negeri pun berakhir. Pesuruhjaya Besut yang pertama ialah Tengku
Long atau gelarannya Tengku Seri Indera Segera. Kemangkatan Tengku Long pada 1909 telah menyebabkan Besut ditadbir
terus dari Terengganu.
Perjanjian Bangkok pada tahun 1909 di antara
British dan Siam menyaksikan negeri-negeri utara Persekutuan
Tanah Melayu jatuh sebagai Tanah Jajahan British. Sebagai satu daerah dalam
Terengganu, Besut turut menerima
perubahan di mana Kerajaan British
menghantar Penasihat kepada sultan dan segala pentadbiran kecuali mengenai adat
resam dan agama Islam.
Pada
tahun 1910, kebakaran besar telah
berlaku memusnahkan sama sekali Kota Palembang. Ini menyebabkan penduduk-penduduk berpindah ke Kg. Raja
dan lain-lain kawasan. Keturunan raja
tidak lagi mempunyai kuasa dan kebanyakannya masih lagi menetap di Kg.Raja
sehingga sekarang.
Berikut
ialah senarai Raja-raja Besut:
1. Tengku Abdul Kadir ibni Sultan Mansur
Riayat Syah Terengganu (1780-1835) - berkahwin dengan Engku Wan Penambang binti
Sultan Long Yunus Kelantan[2]
2. Tengku Ali bin Tengku Abdul Kadir
(1864) - memberontak melawan Terengganu dan lari ke Kelantan pada 1874
3. Tengku Hitam bin Tengku Abdul Kadir
(1875-1881)
4. Tengku Cik Tepok bin Tengku Abdul
Kadir (1881-1882)
5. Tengku Ngah bin Tengku Hitam
(1882-1899)
6. Tengku Long bin Tengku Ngah (Tengku
Indera Segara Besut) (1899-1909)
·
Tengku Petri binti Tengku Long - ditabal DYMM Tengku Ampuan Kelantan,
berkahwin dengan DYMM Sultan Ismail ibni Sultan Muhammad IV Kelantan
Mukim-mukim :
Mukim Bukit Kenak
Mukim Bukit Puteri
Mukim Bukit Kenak
Mukim Bukit Puteri
·
Mukim Hulu Besut
·
Mukim Jabi
·
Mukim Kampung Raja
·
Mukim Keluang
·
Mukim Kerandang
·
Mukim Kuala Besut
·
Mukim Kubang Bemban
·
Mukim Lubuk Kawah
·
Mukim Pasir Akar
·
Mukim Pelagat
·
Mukim Pangkalan Nangka
·
Mukim Pulau Perhentian
·
Mukim Tembila
·
Mukim Tenang
·
Pekan Jertih
·
Pekan Kampung Raja
·
Pekan Kuala Besut
Seiring dengan peredaran masa, kini, Daerah Besut
sedang pesat membangun dengan kegiatan ekonomi yang utama penduduk di Daerah
Besut ialah berniaga,mengusahakan tanaman padi, sawit, getah dan lain-lain
lagi. Masjid Hadhari terletak di Bandar Jertih dan dibina pada zaman Datuk Seri
Idris Jusuh menjadi Menteri Besar Terengganu menjadi mercu tanda kepada
pembangunan Besut. Selain itu, Masjid Kayu juga antara ikon bagi Bandar Jertih,
terletak di persimpangan lampu isyarat Jalan Tok Has-Kuala Besut.
Rujukan
1. The
Architectural Heritage of the Malay World: The Traditional Houses.
2. Panjat↑ Kelantan - Royal Ark.
7. http://upen.terengganu.gov.my/index.php/data-asas-2014/
2. Panjat↑ Kelantan - Royal Ark.
No comments:
Post a Comment